MARAMURESEKO ZUREZKO ELIZETAN BARRENA CAMPERREAN | MAPA ETA GAUA IGAROTZEKO LEKUAK
2018an Poloniako zurezko elizetan barrena ibilbide bat egin genuen, eta hain esperientzia ona izan zen, ezen Errumaniara etorri ginenean berehala sartu baikenuen gure planetan Maramureseko zurezko elizetan barrena camperrean egiteko ibilbide bat: balio arkitektoniko eta antropologiko handiko eliza-multzo zabala, Errumaniako eskualderik liluragarrienetako batean kokatua.
Artikulu honetan elizak nolakoak diren kontatuko dizugu, haietara iristeko camper ibilbide ordenatu bat proposatuko dugu, alferrikako kilometrorik egin gabe, eta barrualdea nola bisitatu azalduko dizugu. Gainera, Maramures ezagutzen jarraituko dugu, Mocanita lurrun-trenean bidaia bat eginez eta Sapantako Hilerri Alaia bisitatuz.
Ohiturak, herri-arkitektura eta jende gutxiko lekuak gustuko badituzu, apuntatu Maramureseko elizetan barrena egiteko camper ibilbide hau Errumaniara autokarabanaz egingo duzun hurrengo bidaiarako; ederki gozatuko duzu.
💢ZERGATIK EZAGUTU MARAMURES CAMPERREAN EDO AUTOKARABANAN?
Maramures eskualde historikoa Errumaniako iparraldean dago, Ukrainarekin mugan. Landa-eskualde benetakoa da, tradizio sakonak dituena; igandeetan bertako biztanleak jantzi tradizionalekin ikus ditzakegu elizara joaten. Maramures artisautzan ere erreferentea da, bertakoak zura zizelkatzeko benetako maisuak baitira eta nazioartean aintzatespen handia baitute. Elizez gain, zurezko ate zizelkatuak dira eskualdearen ikurra. Gogoratu gure hitzak zure autokarabanarekin zurezko ate zizelkatu handi baten azpitik igarotzen zarenean, eta poztu zaitez, herri-sinesmenen arabera ate horiek babes-funtzioa ere badute eta.
Maramuresek txoko bitxiak ere baditu, Sapantako Hilerri Alaia deiturikoa adibidez. Margotutako hilobiz osatutako hilerri handi bat da, hildakoen bizitzako istorioak kontatzen dituena, gehienetan umorez. Gainera, haurrekin bidaiatzean eliza gehiegi bisitatzeak tirabirak sor ditzake ibilbidean; beraz, antzinako baso-lanetako lurrun-tren batean bidaiatzeko egun bat sartzeak negoziazioak erraztuko ditu, ziur 😉
Maramures, beraz, ohiko ibilbideetatik kanpo dagoen eskualde enigmatikoa da, agian iraganean pixka bat ainguratuta dagoena; baina horixe da, hain zuzen, hain helmuga interesgarria egiten duena. Drakula kondearen inguruko turismo-negozioetatik ihes egin eta Errumaniako benetako txokoak ezagutu nahi badituzu, ibilbide hau izugarri gustatuko zaizu.
💢MARAMURESEKO ELIZAK AUTOKARABANAZ BISITATZEKO CAMPER IBILBIDEAREN MAPA INTERAKTIBOA
Bidaietan denbora ongi aprobetxatzeko, ikusten duzun hau bezalako mapa interaktiboak diseinatzen ditugu. Benetan interesatzen zaizkigun lekuetara joateko eta aparkatzeko edo gaua igarotzeko lekua azkar aurkitzeko aukera ematen digute. Aurrezten dugun denbora horrekin, aurreikusitakoa baino askoz gehiago ezagutzen dugu.
Mapa hau Errumaniako mapa interaktibo handi batean integratuta dago, beste 7 ibilbide eta kanpatzeko zein gaua igarotzeko 50 leku baino gehiago biltzen dituena. Mapa bakoitzaren eginkizuna da ibilbidea ordenatzea, aparkalekuak eta gaua igarotzeko lekuak adieraztea, baita beste interesgune batzuk ere: hondartzak, museoak, jatetxeak, begiratokiak…
Egokiena Maramureseko elizetan barrena egiteko camper ibilbide honi —elizak, hilerria eta trena— 3 eta 4 egun artean eskaintzea da, eliza bakoitzean eman nahi duzuen denboraren, bidaiatzeko moduaren eta leku bakoitzak pizten dizuen interesaren arabera. Mapa honi eta ibilbidearen ordenari esker, eliza bakoitzeko aparkalekuak geolokalizatuta genituenez, espero genuena baino denbora gutxiagoan bisitatu genuen ingurua, eta egun oso bat eskaini genion Mocanita trenean bidaiatzeari; haurrekin bidaiatzen baduzue, ezinbesteko esperientzia da.
Errumanian bidaiatzeko gure mapa interaktiboa esteka honetan eskura dezakezu. Google Maps eta Interneteko konexioa besterik ez dituzu behar helmuga bakoitzera klik bakarrean nabigatzeko.
💢GIZATERIAREN ONDARE DIREN MARAMURESEKO ZUREZKO ZORTZI ELIZAK
Gaur egun, zurezko 42 eliza inguru daude Maramures osoan sakabanatuta, baina guk begiz ikusita zoragarriak iruditu zitzaizkigun 8 eliza bakarrik aukeratu genituen. Guztiek herri-arkitekturaren estiloa partekatzen dute, baina aldi berean bakoitza bakarra da, bere historia eta xehetasun berezi ugarirekin.
UNESCOren Gizateriaren Ondarearen parte diren Maramureșeko zurezko zortzi elizak Errumaniako herri-arkitekturaren harribitxiak dira. Batez ere XVII. eta XVIII. mendeen artean eraiki ziren, haritz- edo izei-zura erabiliz, agintari austrohungariarrek harrizko eliza ortodoxoak eraikitzea debekatuta baitzuten, denboran iraun ez zezaten. Gainera, zurezko egiturak belaunaldiz belaunaldi transmititu diren arotzeria-teknika tradizionalen bidez mihiztatuta daude, iltzerik erabili gabe.
- ⛪Rogoz: Goiaingeru Santuen eliza.
- ⛪Plopis: San Migel eta San Gabriel Goiaingeruen eliza.
- ⛪ Şurdeşti: Goiaingeru Santuen eliza.
- ⛪ Budeşti: San Nikolas eliza.
- ⛪ Bârsana: Ama Birjina Tenpluan Aurkeztearen eliza
- ⛪ Poienile Izei: Santa Paraskeva eliza.
- ⛪ Leud: Ama Birjinaren Jaiotzaren eliza.
- ⛪ Deseşti: Santa Paraskeva eliza.
Eliza hauek zurezko eraikin lirainak dira, urrutitik arreta ematen duten kanpandorre altuak dituztenak. Barrualdeak, gainera, oparo apainduta daude: margolanak, oihalak, aldareak, zurezko bankuak… Xehetasun bakoitzak bere garrantzia du, eta eraikin txiki hauek bakarrak egiten ditu.
Artikulu honetan guk bisitatu genituen 8 elizei buruz hitz egingo dizuegu —beste interesgarri asko ere badaude—, guztiak Gizateriaren Ondare direnak, baita kontuan hartu beharreko bitxikeria batzuei buruz ere. Aparkatzeko duten lekua adieraziko dugu, eta, dagoeneko kontatu dizugunez, aparkaleku guztiak klik bakarrean aurkituko dituzu Errumaniara camperrean bidaiatzeko gure mapa interaktibo handian.
Ez ahaztu Maramures eskualde oso ederra dela, liluratzen duten paisaiekin: belar-metak, zurezko etxeak eta herri eder ugari. Egin geldialdi bat bidean Sârbi, Onçesti, Barsana eta Desesti bezalako herrietako ateak eta leihoak ikusteko.
⛪ Rogoz, Maramureseko zurezko elizetan barrena egiteko camper ibilbide honetako ederrena
Kokapena: Zurezko eliza bitxi hau Lăpuș haranean dago, Iza haraneko ibilbide nagusitik zertxobait urrunago, eta 1663an eraiki zen.
Eliza honen eraikuntza berezia da, alboko sarrera eta teilatu asimetrikoa baititu. Teilatuak mezetan kanpoan zutik geratzen ziren fededunak babesteko balio zuen. Era berean, herriko familia aberatsak esertzen ziren «adinekoen mahaia» ere teilatuaren zati horrek estaltzen du. Arretaz begiratuz gero, familia aberats horien izenak idatzita daude elizaren barruko hormetan. Niri, ordea, kanpoaldeko apaindura gustatu zitzaidan bereziki: naturarekin lotutako ikurrak eta adreiluen forma imitatzen duten zurezko parpaila modukoak ikus daitezke.
Apaindura: Bakarra da bere asimetriagatik eta aldarea estaltzen duen teilatuagatik. Kanpoaldean zurezko tailuak ditu, zaldi-buruen irudiekin eta kristautasunaren aurreko eguzki-ikurrekin.
Aparkalekua: Leku zabala dago eliza inguratzen duen hilerriko atearen ondoan.
⛪Plopis: San Migel eta San Gabriel Goiaingeruen eliza
Kokapena: Șurdeștitik gertu, 2 km ingurura, oso ingurune lasaian.
1798an hasi ziren eliza eraikitzen, baina 13 urte behar izan zituzten lanak amaitzeko. Emaitza eliza txiki baina sendo eta proportzionatua izan zen. Aldareko mahaiaren oinetan kutxa bat aurkitu zuten, eraikuntzan parte hartu zuten familiek utzitako 49 txanponekin, haien ekarpena elizaren sorreran errotuz.
Apaindura: Proportzioen orekagatik nabarmentzen da. Pinturak (1811) ongi kontserbatuta daude, bereziki nabearen sabaian.
Aparkalekua: Errepideko bazterbidean aparka daiteke, sarreraren aurrean.
⛪ Şurdeşti, Maramureseko elizen camper ibilbideko altuena
Kokapena: San Migel eta San Gabriel Goiaingeruei eskainitako Surdestiko eliza Cavnic ibaiaren haranean dago, Baia Maretik 20 km ingurura. 1721ean eraiki zuten haritz-zurez, eta zerbaitek txunditu bagintuen, bere altuera handiak izan zen, 54 metroko dorre zorrotz handi batek markatua. Urte luzez munduko elizarik altuena zela esan zen, oinarritik 72 metro baititu benetan. Izan ere, antzina Maramureseko biztanleek irmoki sinesten zuten eliza zenbat eta altuagoa izan, orduan eta azkarrago iritsiko zirela beren otoitzak Jainkoarengana.
Apaindura: Barrualdean XVIII. mendearen amaierako pinturak ditu, Siseştiko Esteban margolariarenak, Bibliako gaiak eta lore-irudiak uztartzen dituztenak. Ezinbestekoa da atarian paseo txiki bat egitea eta arkuen ilara bikoitzari erreparatzea: irekidura desberdinak dituzte, baina forma eta apaindura berdinak.
Aparkalekua: Aparkatzeko gune txiki bat du sarreratik gertu.
⛪ Budeşti: San Nikolas eliza
Kokapena: San Nikolasi eskainitako Budestiko eliza zortzi elizetatik handiena da, eta Budești herriaren behealdean dago, Cosău ibaiaren haranean. 1643an eraiki zuten, ibaiko harriz egindako oinarri baten gainean jarritako zurezko habe lodiekin.
Apaindura: Pinturak 1762koak dira, Alexandru Ponehalschirenak, eta kolore argiak, beroak, argitsuak eta ongi harmonizatuak dituzte. Barrualdean erlikia bitxi bat ere gordetzen da: Pintea Ausarta bertako bidelapurraren kota-maila eta kaskoa.
Bitxikeriak: Kanpandorrearen oinarrian lau dorretxo daude dorre nagusia zaintzen, Maramureseko zurezko elizen artean ezaugarri bakarra dena.
Aparkalekua: Erraz aparka daiteke elizaren ondoko kaleetan. Erabili gure mapa interaktiboa klik bakarrean aparkatzeko.
⛪ Bârsana: Ama Birjina Tenpluan Aurkeztearen eliza (1720)
Kokapena: Bârsana herrian dago, Jbâr muinoaren gainean.
Bârsanako monasterio berriaren handitasunak zertxobait itzalpean utzi badu ere —ez da harekin nahastu behar—, Bârsanako eliza zaharra monumentu historiko garrantzitsua da, bi aldiz lekuz aldatu izanagatik nabarmentzen dena. Maramureseko beste elizetatik bereizten da, eragin barroko eta rokokoa duten pintura, apaindura eta altzariengatik. Esan dugunez, garrantzitsua da hurbil dagoen Bârsanako monasterio moderno eta handiarekin ez nahastea: monasterioak ez du UNESCOren izendapenik, eta turistikoagoa da, jende gehiagokoa.
Apaindura: Estilo barroko eta rokokoan egindako freskoengatik nabarmentzen da, kolore oso argitsuekin: zuriak, gorriak eta urdinak. Radu Munteanuk apaindu zuen 1806an.
Bitxikeriak: Misterio-kutsu batek inguratzen du eliza hau, leku batetik bestera egindako lekualdatzeekin lotuta. Bertakoek diotenez, 1710eko izurritean Jbâr muinoa hilerria zen, eta izurriak hildako pertsonak presaka lurperatzen zituzten bertan, elizkizunik gabe. Horregatik pentsatu zuten eliza hemen eraikitzea, hildakoek beren elizkizuna izanez gero betiko atseden hartu ahal izango zutela sinetsita. Kontua da eliza gero hainbat aldiz lekuz aldatu zutela, eta 1800ean antzinako hilerrira itzuli zela berriro. Bertako askok gaur egun ere sinesten dute elizarekin batera hildakoak ere lur azpitik lekualdatu zirela, elizaren itzalpean atseden hartzen jarraitzeko.
Aparkalekua: Guk aldapa handiko bide estu batetik egin genuen sarbidea. Aparkalekua zabala zen, malda zuen, baina komunak ere bai. 6 m baino gehiagoko autokarabana batekin bazoaz, herrian aparkatzea gomendatzen dizugu.
*(Monasterioak aparkaleku handi eta doakoa du.)
⛪ Poienile Izei: Santa Paraskeva eliza
Kokapena: Poienile Izeiko eliza Iza haranean dago, landa-ingurune benetako batean, non oraindik belar-meta ugari ikusten diren belardietan. 171D errepideak Maramureseko landa-paisaia eta paisaia natural ederrenak eskaintzen ditu; Poienile Izeirako bidean aurkituko dugu.
Eliza benetako harribitxia da, eta Maramureseko arotzen maila artistikoaren erakusgarri bikaina. Gainera, Maramureseko camper ibilbide honetako eliza ondoen kontserbatuetako bat da.
Apaindura: Arreta eman zigun kanpandorreak begiratokia izateak, inguruko elizetan oso ohikoa ez den ezaugarria. Ez ginen igo, eta ez ziguten igotzea eskaini ere. Elizako nartexean infernuari buruzko pintura oso deigarriak daude, bekatu bakoitzerako zigor zehatzak erakusten dituztenak… Eta kontuz, gezurti bat ere agertzen baita mihitik zintzilik.
Aparkalekua: Errepidean edo esparruaren sarreratik gertu aparka daiteke, berariazko aparkalekurik gabe.
⛪ Leud: Ama Birjinaren Jaiotzaren eliza
Kokapena: Leud herrian dago, muino baten gainean. (“Deal” hitzak muinoa esan nahi du). Elizarik zaharrena dela uste da, 1364an eraikia, nahiz eta beste batzuek XVII. mendekoa dela pentsatzen duten.
Apaindura: Barruko pinturak Alexandruk egin zituen, garaiko Maramureseko margolari aktiboenetako batek. Estilo “inozoagoa” edo primitiboagoa dute, zuraren gainean jarritako oihalean eginda. Nartexeko hormetan Azken Judizioa ikus daiteke, bekatariak erretzen dituen suzko infernuarekin.
Bitxikeriak: Eliza hau 1364an eraiki zela sostengatzen duen datuetako bat da elizaren ganbaran Ieudeko Kodexa aurkitu zela. 1391ko eskuizkribu bat da, errumanierazko testurik zaharrentzat hartzen dena, alfabeto zirilikoan idatzia.
Aparkalekua: Muinoaren oinetan aparkatzeko lekua dago; ondoren, eskailera batzuk igo behar dira.
⛪ Deseşti: Santa Paraskeva eliza
Kokapena: Desești herrian dago, Baia Mare eta Sighetu Marmației arteko errepide nagusian. 1771n, tatariarren inbasioetan, leku honetan zegoen eliza suntsitu eta erre zuten, eta 53 urte geroago, 1770ean, gaur egun bisitatzen dena eraiki zuten.
Apaindura: Freskoak ondoen kontserbatuta dituen eliza dela esaten da. Nartexean Azken Judizioaren irudikapen oso xehe batek ematen du arreta; hainbat kulturatako pertsonaiak identifika daitezke, juduak edo turkiarrak adibidez, beren jantzi tradizionalekin irudikatuta.
Bitxikeriak: Kondaira baten arabera, elizako aldarearen harriak berak aukeratu zuen elizaren kokapena. Biztanleak harria hainbat lekutan jartzen saiatu ziren, baina beti erortzen zen. Azkenean harria zutik geratu zen, eta han eraiki zuten eliza.
Aparkalekua: 3-4 auto ingururentzako aparkaleku txikia, sarreraren aurrean bertan.
💢SAPANTAKO HILERRI ALAIA
Maramureseko zurezko elizetan barrena camper ibilbidea egin ondoren, bidaia Sapantako Hilerri Alai ezagunera bisita batekin osatzea ideia ona izango zela pentsatu genuen.
Hilerria Errumaniako iparraldeko muturrean dago, Ukrainako mugatik 4 km eskasera, Maramureș eskualde historikoan. Bere jatorria 1935ean dago: urte hartan, bertako Stan Ioan Pătraș artisaua haritz-zurezko gurutzeak zizelkatzen hasi zen, urdin biziz margotuta. Kolore hura geroago “Săpânțako urdina” izenez ezagutuko zen.
Kolore urdin biziaz gain, Ioan Patrasek enkargu ugari jasotzen hasi zen bertakoengandik, hildakoen bizitzari buruz egiten zituen epitafio satirikoengatik eta eszena koloretsuengatik. Horrela, benetako hilobi pertsonalizatuak sortu zituen. Hilobi ikonikoenen artean daude alkoholarekiko zaletasuna aurpegiratzen zaion emakume batena edo tren batek harrapatutako gazte batena. Bertsoak dituzte lagun, goibelak izan beharrean hildakoaren zintzotasuna eta eguneroko pasadizoak umore beltz apur batekin ospatzen dituztenak. Guri leku oso bitxia iruditu zitzaigun, eta seguruenik munduan bakarra. Presarik gabe joatea gomendatzen dizuegu: marrazkiak zoragarriak dira, eta hildakoei buruzko umorez eta istorio bitxiz betetako epitafioak irakurtzen tarte luzea emango duzue. Hori bai, barre asko egingo duzue.
Sapantako hilerrirako bisita errazteko jakin beharreko datu erabilgarri batzuk ere badaude. Hasteko, ordutegia zabala da: goizeko 08:00etatik gaueko 20:00etara sar daiteke. Gainera, Maramureseko zurezko elizen camper ibilbide honetarako gure mapa interaktiboan adierazi dugun aparkalekutik oso gertu dago. Kontuan hartzeko beste datu garrantzitsu bat da sarrerak 10 lei inguru balio duela eta eskudirutan ordaindu behar dela.
Sapantako hilerria bisitatzeko unerik onena goizean goiz da, 10:00etatik aurrera bidaia antolatuetako autobusak iristen baitira, eta une batean hilerria jendez betetzen baita. Arratsaldeko azken orduan, 18:30etik aurrera, berriro jende gutxi aurkituko duzu, errumaniarrak afaltzera joaten baitira.
Guk Sapantako hilerritik oso gertu autokarabanak hartzen zituen aparkaleku batean aparkatu genuen. Kokapen zehatza Errumania bisitatzeko gure bidaia-mapa interaktiboan aurkituko duzue.
💢BIDAIA BAT MOCANITA TRENEAN
Maramureseko zurezko eliza bikainez gain, eskualde honetan camperrean egindako ibilbideak landa-paisaia ederrak ezagutzeko aukera ematen digu: lasto-metaz, baserriz eta esmeralda-berde liluragarriko haranetan galdutako aletegiz beteak. Eta zer modu hoberik paisaia horiez gozatzeko tren-bidaia bat baino? Horretarako, lehenik Viseu de Susen dagoen Mocanita lurrun-trenaren geltokira joan beharko dugu.
Viseu de Suseko geltokitik egunero abiatzen da Europako baso-lanetako azken lurrun-trena: Mocanita. Iraganean inguru honetako basoetako zura garraiatzeko erabiltzen zen; gaur egun tren turistikoa da, bere traqueteo leunarekin Valea Vaserului harana zeharkatzen duena, Maramureseko Mendietako Parke Naturalaren bihotzean.
21km-ko eta 5 orduko bidaian, Vaserului haranak basoaren trinkotasunean irensten du Mocanita trenaren lokomotora. Ibilbidean trena nola aldatzen den trenbidez ikus dezakegu, oraindik eskuz egiten den aldaketa. Trakatan leun horretan jarraitzen dugu, lokomotoraren txistu zorrotzek beste tren bat hurbiltzen ari dela ohartarazten diguten arte. Oroimenerako grabatzea merezi duen une ikusgarria da: itzulerako bidaiarien eta oraindik bidea ezagutzen ez dugunon arteko gurutzaketa. Nolakoa izan zen ikusi nahi baduzue, klik bakarrean erakutsiko dizuegu gure Instagramen bidez.
Maramuresen haurrekin camperrean bidaiatzen baduzue, galdu ezin duzuen bisita horietako bat da hau. Haurrei izugarri gustatuko zaie antzinako tren honetan bidaiatzea, eta helduek hain tren zaharra ikusteaz gozatuko duzue. Zenbateraino da zaharra? Ideia bat egiteko, Mocanita 1932an hasi ziren eraikitzen, eta gaur egun ere zurezko eserlekuetan bidaiatzen da.
Udan trenak hainbat irteera ditu: 09:00etatik 11:30era, ordu erdiro. Beraz, ez utzi goiza pasatzen, trena galduko duzue eta. Bi txartel mota daude: txartel arrunta, bidaia bakarrik hartzen duena eta 20€ inguru balio duena; eta txartel berezia, bidaia eta otordu oso bat barne hartzen dituena, askotariko haragien parrillada-plater batekin, guztira 30€ ingururen truke. Trenak pare bat geldialdi egiten ditu; bertan zurezko mahaiak eta bankuak aurkituko ditugu, baita janaria eta edaria saltzen dituzten etxola batzuk ere. Txartel berezia aukeratu baduzu, han aurkeztu beharko dituzu txartelak, parrillan egindako haragiaren erretilu, ogi, edari eta bestelakoen truke.
📝JAKIN BEHAR DUZUENA MOCANITA TRENEAN BIDAIATZEKO
-Kontuan hartu tren-bidaiak zuen bidaiako egun oso bat hartuko duela.
–Online erreserbatzea gomendatzen dizuegu.
-Jaiki goiz geltokira joateko; trenak ez du itxaroten.
-Guk txartel berezia hartu genuen. Bestela, zeuen janaria eta edaria eraman behar dituzue.
-Geltokitik oso gertu autokarabana-gune bat eta aparkaleku zabalak daude. Gure mapa interaktiboan adierazita aurkituko dituzu.
Laburbilduz, Maramureseko zurezko elizetan barrena egiteko camper ibilbide honek espero zenuena baino askoz gehiago erakusten du, ezta? Maramures eskualdea ezagutzeko dagoen benetako harribitxia da. Zurezko elizak artisautza-pieza bikainak dira, axolagabe utziko ez zaituztenak. Vaserului haraneko paisaia bukolikoek, Europako landa-bizitzaren azken gordelekuak, Sapantako Hilerri Alai bitxiarekin eta Mocanita trenaren trakatanarekin batera, mende bat atzera eramaten gaituzte bidaia batean. Galdu egingo duzu?
