ERRIOXAKO DINOSAUROEN IBILBIDEA KANPER FURGONETAZ
Zure autokarabanan edo kanper furgonetan Errioxa ezagutzeko benetako ibilbide baten bila zabiltza? Natur Zientziei buruz dakizuna probatu nahi duzu? Errioxako dinosauroen ibilbidea furgonetaz edo autokarabanaz egitea proposatzen dizugu. Lau egun, inoiz ikusi dituzun aztarnategirik ikusgarrienetan dozenaka iknita aurkitzen.
Dinosauroek, duela milioika urte Lurra populatu zuten “musker izugarri” haiek, erakartzen gaituen zerbait berezia dute… Eta ez haurrak bakarrik, helduak ere bai. Gaur egun, Lehen Hezkuntzako lehen urteetako hezkuntza-proiektuetan gehien lantzen den gaietako bat da, eta ikasleen belaunaldi berriek paleontologo izan nahi izateko bultzada xumea ere bada.
Nolanahi ere, gai liluragarria izaten jarraitzen du, eta merezi du bertatik bertara ezagutzea.
Errioxako dinosauroen ibilbidea furgonetaz ezagutzera etorriko zara?
✳ ERRIOXAKO DINOSAUROEN IBILBIDEA – GURE BEGIETATIK IKUSITA – FURGOBIDAIAK
Dinosauroak, duela 240 milioi urte Mesozoikoan Lurra populatu zuten ornodun erraldoi haiek, planeta menderatzera iritsi ziren, baina haien eboluzioak amaiera bat-batekoa eta suntsitzailea izan zuen. Zientzialariak ez datoz bat, baina bi teoria posibleen arabera, meteorito batek Lurra jo zuen edo mundu mailako kataklismo batek sumendi-erupzio masibo bat eragin zuen, eta eguzkiaren argia urte luzez ezkutatu zuen. Gaur egun, fosilen erregistroaren bidez eta paleontologoen laguntzari eta ikerketei esker baino ezin dugu haiei buruzko informazioa eskuratu.
Garai hartan, Errioxako lurraldea itsasoko urek estaltzen zuten, eta bertako lurrek dinosauroak bizi ziren delta zabal bat osatzen zuten. Horren erakusgarri dira ordutik hona indusketa eta ikerketen bidez aurkitu diren Errioxako 110 aztarnategi baino gehiago. Nola ez ginen, bada, haietara hurbilduko? Esperientzia ahaztezina da!
📑 BA AL ZENEKIEN … dinosauro hitza “deinos” eta “saurus” terminoetatik datorrela? “Izugarria” eta “narrastia” esan nahi dute. Richard Owen paleontologoak erabili zuen lehen aldiz terminoa 1842an.
✳ ZER BISITATU ERRIOXAKO DINOSAUROEN IBILBIDEAN AUTOKARABANAZ EDO FURGONETAZ
Errioxako dinosauroen ibilbidea furgonetaz edo autokarabanaz eginez ezagutzeko bisita interesgarri ugari proposatzen dizkizugu. Hauek dira galdu ezin dituzun lekuak:
➡ ARNEDO
➡ ARNEDILLO
➡ MUNILLA
➡ ENCISO
➡EL VILLAR- POYALES
➡ NAVALSAZ
➡ CORNAGO
➡ IGEA
ARNEDO, Errioxako dinosauroen ibilbiderako sarbidea
Arnedora egindako bisitak testuinguruan kokatzen gaitu, eta Errioxako dinosauroen ibilbide liluragarri honetarako sarbidea eskaintzen digu.
Arnedo Errioxako herririk oparoenetako bat izan da oinetakoen inguruko industria-jarduerari esker. Gaur egun ere, badago nolabaiteko ohitura herriaren kanpoaldean dagoen denda-gunera kalitatezko oinetakoen bila joateko.
Hala ere, Arnedo oinetakoak baino askoz gehiago da. Natur Zientzien Museoa bisitatzeko interes handia genuen, dinosauroen mundua gertutik ezagutzen eta hartaz gehiago ikasten hasteko aukera emango baitzigun. Beheko solairuan Natur Zientzien Museoa dago, eta bertan garezur eta masailezur handien erreprodukzioak, garai hartako arrainen fosilak eta Historiaurreari eskainitako gela bat ikusi ahal izan genituen, tresna ugari ikusgai zituena. Mineralen bilduma xumeari baina interesgarriari ere begiratu bat eman genion; ikastetxeetan lantzen diren sailkapenen arabera zeuden antolatuta.
Gainera, Cidacos harana gizakiak harkaitzean zulatutako kobazuloz beteta dago. Horregatik, bisita gidatu bat kontratatu genuen Ehun Zutabeen Kobazuloa edo San Miguel kobazuloa, San Miguel muinoan kokatua, barrutik ezagutu ahal izateko.
Kobazuloa zeltiberiarren garaitik egon da biztanleztatuta, eta behin eta berriz erabili izan da artzainen babesleku, etxebizitza, musulmanen garaiko botika eta usategi gisa. Gainera, gidariak azaldu zigunez, maila desberdinetan antolatutako kobazulo-multzo hau inguruko lehen biztanle kristauen monasterioa izan zitekeen, XI. mendeko dokumentu baten arabera. Bisita benetan interesgarria da ingurunea, biztanleriaren bilakaera eta eskualde honetako bizimoduak ulertzeko.
Baina dena ez da aztarnak, dinosauroak eta kobazuloak ikustea izango. Bisita amaitzeko, alde zaharrean paseatu ginen, bertako horma-irudi harrigarriak ezagutuz eta Siete Sentidos tabernan torreznos tapa batzuk dastatuz. Ez galdu aukera.
Non aparkatu Arnedon? Cidacos ibaiaren ondoan dagoen leku oso lasai batean.
🔗 CIDACOS IBAIAREN ONDOKO APARKALEKUA
ARNEDILLO
Gure ibilbidean sartu genuen egun batez atseden hartzeko leku ezin hobea delako. Doako ur termalen putzuetara hurbildu eta pixka batean bainatzea, saiak behatzeko behatokia bisitatzea eta paseatzea edo Cidacosko bide berdetik bizikletaz ibiltzea dira herri honetan egin ditzakegun jardueretako batzuk. Egia esan, Arnedillo primerako lekua da, eta autokarabanentzako gune bat ere badu, gaueko 10 €-ren truke. Hala ere, herrian ogia erosteko besterik ez bagara gelditu nahi, ezingo dugu, aparkaleku guztiak mugatuta baitaude 🙁
🔗ARNEDILLOKO AUTOKARABANA GUNEA
MUNILLA
Munillara iristean, San Vicente aldera doala adierazten duen lurrezko pista bat hartu genuen, eta mendilerroko paisaia basatiez gozatuz jarraitu genuen Peñaportillo aztarnategira eta Barranco de la Canalera iritsi arte. Erabat harrituta geratu ginen, paraje hartan dinosauroen irudi bana agertu baitzitzaigun bide ertzean, ongietorria emanez.
Pistaren goiko aldean Peñaportillo aztarnategia dago, eta ikusgarria iruditu zitzaigun, dinosauro haragijale baten 17 oinatzek osatutako 13 metroko arrastoa baitauka. Buztanaren arrastoa ere utzi zuen dinosauro belarjale baten 7 oinatz handi ikus daitezke bertan.
Pistaren beheko aldean Barranco de la Canal dago, beste aztarnategi bat. Bertan, iguanodonte baten 27 metroko arrastoa ikus daiteke, Errioxako belarjale baten arrastorik luzeena.
📑 BA AL ZENEKIEN… ikniten, hau da, dinosauroen oinatzen kokapenak animalia horien portaerari buruzko informazioa eman diezagukeela? Horrela jakin dezakegu une hartan oinez zihoazen, elikatzen ari ziren edo harrapakin baten atzetik zebiltzan.
ENCISO, PALEONTOLOGO EGUN BATEZ ERRIOXAKO DINOSAUROEN IBILBIDEAN
Encison aztarnategi arkeologiko bat baino gehiago bisita daiteke: Virgen del Campo aztarnategia, baselizaren ondoan; eta Valdecevillo, Errioxako dinosauroen ibilbide honetako interesgarrienetako bat eta interpretatzeko errazenetako bat. Bertan, estalki txiki batez babestuta, atzaparretan amaitzen diren dinosauro haragijaleen 4 oinatz eta tamaina errealeko iguanodonte-familia baten erreprodukzioa aurkitu genituen. Ibilbidea hasi aurretik dagoen aparkaleku zabalean aparkatu ahal izan genuen.
Encison kanper furgonetaz gaua pasa daiteke herritik irten eta 200 m ingurura dagoen aparkalekuan, urtegiaren ikuspegi ikusgarriekin. Koordenadak hauek dira:
N42.148119º, O2.273797
Oso gomendagarria da Encisoko Paleontologia Zentroa bisitatzea (guk beste batean bisitatu genuen). Bertan, eskualde honen eraketa eta bilakaera geologikoa, bertan bizi izan ziren animaliak, iknitak (dinosauroen oinatzak) eta beste hainbat gai azaltzen dira, fosilen aztarnen bidez inguru honetako bizitzaren historiari buruz ikasteko. Gainera, bisita honetarako aldez aurretik “Audioguía centro Enciso” audiogida deskargatzea gomendatzen dizuegu.
Asko gustatuko zitzaigukeen El Barranco Perdido bisitatzea, Encison dagoen paleontologia- eta abentura-parkea. Bertan, dinosauroekin igeri egin daiteke Kretazeoko igerileku batean, eta egun batez paleontologo izan. Dinosauroen Ibilbidera egingo dugun beste bisita baterako geratu zaigun plana da.
EL VILLAR-POYALES
Poyales eta El Villar artean, errepidearen ondoan, 3. iknita aztarnategia dago, 84 oinatz dituen arrasto oso interesgarria.
Garrantzi berezia du, mundu osoan lehen aldiz “Theroplantigrada encisensis” izeneko oinatz mota berri bat definitu baita hemen, Enciso herriaren omenez. Arrastoa dinosauro bipedo eta plantigrado bati dagozkion 20 oinatzek osatzen dute. Animalia horrek oinazpi osoa lurrean bermatuta ibiltzen zen, eta, gainera, hatzen artean mintz bat zuen; horrek ur-inguruneetara egokituta zegoela pentsarazten du. Aztarnategiak azalpen-panelak ditu.
Gainera, El Villar errepidearen ondoan dagoen herrixka bat da. Izan ere, ozta-ozta sartzen gara errepide ertzean dagoen aparkaleku txikian. Bertan aparkatu genuen, zubia zeharkatuta ibaiaren beste aldean dagoen iknita aztarnategia bisitatzeko (aurrekoa baino xumeagoa).
Iknitak ikusteaz gain, ez galdu El Villar-Poyalesko etxeen artean paseatzeko aukera. Biztanle gutxi dituen herria da, eta bertakoek nostalgiaz gogoratzen dute antzina plaza bizitzaz beteta zegoen garaia. Begiratu arretaz, horma bakartietan, kanpandorrean, plazatxoan… markoetan jarritako olerkiak baitaude zintzilik. Istorio ederrak kontatzen dizkigute, eta El Villar herriaz maiteminarazten gaituzte.
NAVALSAZ
Vallarroso mendatera igo aurretik, geldialdi labur bat egin genuen errepide ertzean, egurrezko mahai batzuetan bazkaltzeko eta Navalsaz aztarnategia ikusteko. Bagenekien bertan Errioxako iguanodonte baten oinatzik handienetako bat ikus zitekeela. Ikerketen arabera, dinosauro horren hankak 5,5 metroko altuera izango zuen.
BA AL ZENEKIEN … gaur egun dinosauroek dituzten ahaiderik hurbilenak hegaztiak direla? Bai, haien itxurak narrastiak asko gogorarazten dizkigun arren, genetikoki frogatu da hegaztiak dinosauroetatik zuzenean eboluzionatu zirela.
CORNAGO
Cornago herri oso lasaia da. Bertan gelditu ginen, eta arratsaldearen zati bat plazako tabernan zerbait freskoa hartzen eman genuen. Ondoren, herritik irtetean Los Cayos aztarnategia adierazten duen lehen seinaleari jarraituz, asfaltatutako pista batetik arazorik gabe iritsi ginen bertara. Aztarnategia bost gunek osatzen dute, eta bertan dinosauro haragijale handien ehunka oinatz ikus daitezke.
Bisita dezakegun herriko beste erakargarrietako bat gaztelua da, kareharri griseko harlanduz egindako eraikin handi bat, jatorria Aragoiko Luna leinuan duena. Bisitatu nahi baduzue, hemen kontsulta dezakezue ordutegia.
Cornagok herriaren goiko aldean, gazteluaren azpian bertan, zabalgune oso lasai bat du, gaua pasatzeko aproposa.
Aparkalekuaren koordenadak: N42 06664º O2.09718º
IGEA
Cornago eta Igea lotzen dituen errepidean geldialdi bat egin genuen eskualde honetako aurkikuntzarik harrigarrienetako bat ezagutzeko: 11 metroko luzera duen konifera baten enbor fosila. Ikerketen arabera, ekaitz batean ibaiak arrastaka eraman zuen zuhaitza. Seguruenik, uraren eraginez eta harkaitzekin nahiz beste zuhaitz batzuekin talka egitean galdu zituen adarrak. Ekaitza igaro ondoren, zuhaitza ibaiaren deltan metatu zen, eta sedimentuek estali zuten. Horiei esker kontserbatu zen.
Ikusteko, errepide ertzean edo Virgen del Villar santutegian aparkatu daiteke: N42.05100º O2.02695º
Igeatik oso gertu La Era del Peladillo aztarnategia aurkitzen dugu, Linares ibaiaren ondoan eta laborantza-soroz inguratuta. Bertan aurkitu ziren lehen aldiz Hadrosáurido igeensis delakoaren aztarnak, “dinosauro arrantzalearenak”.
Gaian sakontzeko, Igean Errioxako Paleontologia Interpretazio Zentroa bisita daiteke. Guri bisita hori egiteke geratu zitzaigun, baina, zalantzarik gabe, Errioxako dinosauroen ibilbidera egingo dugun hurrengo bidaian kontuan izango dugu.
Igeako Rincón parkean aparkatu eta
atseden har daiteke:
N42.06935º
O2.00733º
📑BA AL ZENEKIEN… tamainagatik eta basakeriagatik Tiranosaurus Rex beldurgarriari aurre egin ziezaiokeen beste dinosauro bat existitu zela? Spinosaurus da, tamaina handiko dinosauro urtar bat.
Igean agur esan genion gure kanper furgonetan egindako Errioxako dinosauroen ibilbide zoragarri honi. Zientziari eta naturari buruzko gaiak zein interesgarri bihurtzen diren pentsatuz joan ginen, haiek bertatik bertara, benetako lekuetan ezagutzeko aukera dugunean. Horregatik, oraindik Errioxako dinosauroen ibilbidea ezagutzen ez baduzu, gure urratsei autokarabanaz edo furgonetaz jarraitzera animatzen zaitugu.
✳ ERRIOXA FURGONETAZ EDO AUTOKARABANAZ EZAGUTZEKO BESTE IBILBIDE BATZUK
Errioxan autokarabanaz edo furgonetaz bidaiatzen jarraitu nahi baduzu, axolagabe utziko ez zaituen gazteluen ibilbide bat proposatzen dizugu.
🔗ERRIOXAKO GAZTELUEN IBILBIDEA
